Op 15 november 2026 mocht ik een column uitspreken voor de Amsterdamse Filosofie Kring. Aangezien niet iedereen weet dat ik van oorsprong filosoof (nu ja, driekwart filosoof) ben, deel ik hem hier.
De meesten van jullie kennen mij niet, dus kort iets over mij en over mijn tragische liefde voor de filosofie.
Ik begon aan mijn studie filosofie in 1975. Op het Barlaeus gymnasium had ik al facultatief lessen filosofie gevolgd bij onze wiskundeleraar Ilan Kisch. Het ging vooral over logica.
Dat verklaart waarom ik koos voor de ‘harde’ kant van de filosofie: logica, wetenschapsfilosofie en taalfilosofie. Hoewel ik tot in mijn botten een alfa ben, werd ik gegrepen door de schoonheid en helderheid van de formele logica en de beide andere takken van filosofie die ondenkbaar zouden zijn zonder de moderne logica.
Al snel deed zich een probleem voor: na elk tentamen volgde een elke keer hevigere migraine-aanval. Ik hield het vol tot na mijn kandidaats. Daarna heb ik vrijwel het hele doctoraalprogramma doorlopen zonder veel tentamens te doen. Ik schreef een scriptie voor filosofische logica over Frege en zijn grondslagen van de wiskunde. Een van de boeken die ik daarvoor las, was geschreven door de Britse filosoof Michael Dummett. In de inleiding vertelde hij dat dit het laatste was dat hij als academisch filosoof zou doen. Hij had besloten zijn leven te wijden aan de strijd tegen racisme. Mede door mijn familiegeschiedenis is dat een onderwerp dat mij sterk bezighoudt. Ik had toen al, op negentienjarige leeftijd, een groot artikel voor De Groene Amsterdammer geschreven over de racistische bejegening van een groep Roma die toen klem zaten tussen de Nederlandse en Belgische grens. Dummett gaf mij een alternatief voor de studie: de strijd tegen het opkomende, vaak georganiseerde racisme, met toen al nazistische tintjes. Met veel hartzeer besloot ik de nog openstaande tentamens niet te doen en mij geheel te wijden aan activiteiten waarvan ik hoopte dat ze zouden helpen de opkomst van racistische partijen en ideeën te stuiten.
Hiermee beken ik dat ik slechts driekwart filosoof ben. Dat heb ik eerlijk opgebiecht toen ik werd uitgenodigd lid te worden van de AFK. Nu weten jullie het ook. Dat betekent niet dat filosofie geen rol van betekenis speelt in mijn leven en werk. Integendeel.
Schrijven was en is mijn grote liefde en passie. Dus ik werd freelance journalist. Ik schreef in de loop der jaren voor NRC, De Groene Amsterdammer, het Nieuw Israëlietisch Weekblad en andere publicaties. In mijn journalistieke werk heb ik vooral heel veel gehad aan mijn bullshit-detector, zoals ik mijn achtergrond in filosofische logica, en dan vooral argumentatieleer, noem. Ook belangrijk waren de inzichten die ik verworven had door de wetenschapsfilosofie – jawel, de ouderwetse die geen sociologie is, maar die zich bezighoudt met de logische reconstructie van wetenschappelijke methoden. Logica hield mijn hoofd koel als mijn hart zich liet horen. Er zijn weinig dingen waarover ik mij zo kan opwinden als onrecht, en dan in het bijzonder het soort onrecht dat mensen in hokjes plaatst om hen vervolgens in het algemeen weinig vleiende etiketten op te plakken. Mijn door de filosofie gekoelde hoofd weerhoudt mij er trouwens ook van om onzin uit eigen linkse kring te accepteren. Een voorbeeld is hier op zijn plaats.
Een tijdje geleden las ik Who’s Afraid of Gender? van Judith Butler, het vervolg op het bekende Gender Trouble. Ik begon er enthousiast aan – het raakt mij als non-binaire mens ook persoonlijk – en was blij dat Butler ook aandacht besteedde aan taalgebruik. Maar waar Butler haarscherp denkfouten blootlegt van niet alleen rechtse diehards, maar ook van de zogeheten TERFs, de trans-exclusionist radical feminists, verdwaalt haar redenering in de loop van haar betoog in feitelijke onjuistheden.
Het probleem begon met iets dat het bestaan van de analytische filosofie rechtvaardigt: taal en dan in het bijzonder taalgebruik. Amerika heeft, zoals bekend, een cultuur van ziekelijke preutsheid. Die heeft ertoe geleid dat het woord ‘sex’ taboe is, zelfs als het gebruikt wordt in de betekenis van sekse, dus om geslacht te denoteren. In plaats daarvan gebruikt men zowel voor fysiek geslacht als voor gender het woord ‘gender’. Dat brengt Butler ertoe fysiek geslacht als een sociale constructie te benoemen, iets dat het niet is. Als je het helemaal helder en wetenschappelijk wilt bekijken, zijn er de volgende mogelijkheden:
iemand is cis-gender, dat wil zeggen dat hij of zij zich prima thuisvoelt in zijn of haar fysieke geslacht, sekse en gender vallen hier samen;
iemand is non-binair, dat wil zeggen dat hij of zij zich niet helemaal thuisvoelt in zijn of haar fysieke geslacht, maar ook niet in het andere geslacht: sekse en gender vallen niet samen, zonder dat die persoon behoefte voelt aan een geslachtsverandering;
iemand is transgender, dat wil zeggen: het fysieke geslacht is in strijd met iemands gender;
iemand is intersekse, dat wil zeggen: het fysieke geslacht vertoont kenmerken van beide geslachten.
De noodzaak voor Butler om fysiek geslacht als sociale constructie te beschouwen komt voort uit de verwarring die ontstaat als je ‘gender’ zowel voor fysiek geslacht als voor gender gebruikt. Om dan het rechtse frame van ‘gender-ideologie’ en ‘er zijn maar twee geslachten’ te weerleggen, is het nodig om het fysieke geslacht als een sociale constructie aan te merken.
Dat is feitelijk onjuist en wijst op gebrek aan kennis van de wetenschappelijke literatuur over dit onderwerp, een grote zonde voor filosofen. Als je je bezighoudt met onderwerpen waarover de wetenschap iets te melden heeft, dien je je eerst daarin te verdiepen. De hersenwetenschap leert ons dat gender, de identificatie met een geslacht (of met geen geslacht) net zo aangeboren (en dus ‘natuurlijk’) is als fysiek geslacht. Dat betekent dat geen van beide sociale constructies zijn, laat staan dat ‘gender’ in de oorspronkelijke betekenis iets met ideologie te maken kan hebben.
Wat mij betreft is de discussie dan gesloten. Mensen die zaniken over trans-ideologie zijn onwetend of kwaadaardig. Of beide. Het is in feite dezelfde zinloze discussie als destijds over seksuele geaardheid, waarvan inmiddels ook vaststaat dat die aangeboren is.
Ik vond het jammer, want politiek en ethisch klopt alles wat Butler schrijft. Waarmee ik maar wil zeggen dat filosofie een mooi vak is. Mits… nu ja, jullie begrijpen me. Ik weet dat dit kort door de bocht is, maar een column biedt nu eenmaal geen ruimte voor uitgebreide onderbouwing.
Inmiddels ben ik gepensioneerd en schrijf boeken. Mijn eerste boek, literaire non-fictie, werd gepubliceerd in 2023. Op dit moment ben ik mijn eerste literaire roman, waarin rechtsfilosofische vragen een belangrijke rol spelen, aan het afronden.
